ILMIY TADQIQOT USLUBLARI

Ilmiy tadqiqot uslubi bu muayyan bilish maqsadini hisobga olgan holda ma’lum bilish vazifalarini hal etishga qaratilgan aqliy va (yoki) amaliy operasiyalar (tartib-qoidalar) tizimidir.

Ilmiy tadqiqot uslublari turlar:

  • nazariy
  • empirik

Tadqiqotning nazariy uslublari:

  • Abstraktlashtirish - T.U., boshqa barcha parametrlarni hisobga olmagan holdagi bitta ajratilgan parametrni alohida holida ko’rib chiqishdan iborat.
  • Tahlil - T.U., tadqiq qilinayotgan jarayon yoki hodisaning maxsus va teran mustaqil o’rganilishi uchun bunday jarayon yoki hodisa ularning tarkibiy qismlariga bo’lib tashlanadigan fikriy operasiyani nazarda tutadi.
  • Analogiya – o’xshashligi, prototipi tanlanadigan fikriy operasiya.
  • Deduksiya – fikrlashning umumiy qonuniyatlardan xususiy faktlarga tomon rivojlanishini nazarda tutadigan fikriy operasiya. Induksiya – xususiy faktlarni umumlashtirish mantiqiga asoslangan fikriy operasiya.
  • Tasniflash – o’rganiladigan obyektlar, faktlarni o’rganishning nazariy uslubi; T.U., hodisalarni bir-biriga nisbatan tartibga solishga asoslanadi.
  • Aniqlashtirish – abstraktlashtirishga teskari jarayon, yaxlit, o’zaro bog’liq, ko’p tomonlama obyektning topilishini nazarda tutadi.
  • Modellashtirish — T.U., modelning qurilishini nazarda tutadi.
  • Umumlashtirish - muhim fikriy operasiyalardan biri bo’lib, uning natijasida obyektlar va ular munosabatlarining nisbatan barqaror xususiyatlari ajratiladi va qayd qilinadi.
  • Sintez - fikriy operasiya, uning jarayonida aniqlangan elementlar va faktlardan yaxlit manzara qayta tiklanadi.
  • Qiyoslash – T.U., obyektlarning o’xshashligi va farqlarini, umumiyligi va alohidaligini aniqlash maqsadida obyektlarning qiyoslanishini nazarda tutadi.

Tadqiqotning empirik uslublari:

  • Suhbat – T.U., javob beruvchi bilan shaxsiy aloqani nazarda tutadi.
  • Kuzatuv – eng ko’p axborotli T.U., idrok etish mumkin bo’lgan o’rganilayotgan jarayonlar va hodisalarni chetdan turib ko’rishga imkon beradi.
  • Tekshirish – bu tadqiq qilinayotgan obyektning u yoki boshqa darajadagi teranlik va detallashtirish bilan o’rganilishi bo’lib, bu tadqiqot maqsadlari va vazifalari bilan belgilanadi.
  • Tajriba ishi – jarayonga yanada yuksak natijalarni olish maqsadida oldindan o’zgartirishlar, innovasiyalarni kiritish uslubi.
  • Sinov - umumiy empirik T.U., u boshqariladigan sharoitda o’rganilayotgan obyektlar ustidan qat’iy nazorat yuritilishiga asoslanadi.

Misollar. Qo’yilgan vazifalarni ishlab chiqish va hal etishda umumilmiy tadqiqot uslublari: tizimli-tuzilmaviy, sababli-oqibatli, qiyosiy, omilli tahlillar, ekspertlik baholari va kuzatishlari uslublari qo’llanildiki, ular muallifning qo’yilgan maqsadga erishish va tadqiqot vazifalarini hal etish uchun ilmiy izlanishni yanada to’laroq tashkil etishiga imkoniyat yaratdi. Konsalting xizmatlari bozori joriy holatining tahlili jadvallar, sxemalar va diagrammalardan foydalanib bajarilgan.

Tadqiqot uslublari. Tadqiqot jarayonida ilmiy bilishning zamonaviy uslublari, shu jumladan mantiqiy, qiyosiy va iqtisodiy – statistik tahlil, tizimli-tuzilmaviy yondashuv, SWOT- tahlil va boshqa uslublar qo’llanildi.

Tadqiqot uslublari. Tadqiqotlar tizimli tahlil, korrelyasion- refession, omilli va qiyosiy iqtisodiy tahlil, statistik ma’lumotlarni guruhlash kabi va boshqa umumilmiy uslublarga asoslandi.

Magistrlik dissertasiyasining tanlangan mualliflik annotasiyasi bilan ishlashni davom ettiring. Quyidagi savollarga javob bering:

1. Muallif ifodalagan tadqiqot maqsadi tadqiqotning xususiyati, borishi va vazifalarini belgilaydimi?

2. Muallif qo’ygan vazifalar tadqiqotning umumiy muammosini, maqsadga erishish yo’llari va vositalarini tanlashni aks ettiradimi?

3. Sizningcha, tadqiqotning qanday uslublari farazni tekshirish va muallif qo’ygan muammoni hal etishga imkon beradi?